تشخیص و درمان ناباروری

ناباروری چیست؟

ناباروری یک بیماری مرتبط با سیستم تولید مثلی درانسان میباشد. در صورتی که زوجی بدون استفاده از وسایل پیشگیری اقدام به بارداری نمایند و بعد از گذشت یک سال باردار نشود، نابارور محسوب می شوند، و باید به پزشک متخصص مراجعه کنند.
زمانیکه که سن خانم ۳۵ سال یا بیشتر باشد، این فرصت حداقل به ۶ ماه کاهش پیدا میکند. همچنین در افرادی که مبتلا به بیماری زمینه ای هستند یا مشکلاتی مانند عدم تخمک‌گذاری در زن، اندومتریوز،کمبود اسپرم یا کم تحرکی و سابقه بیماری مربوط به لوله‌های فالوپ و رحم این زمان کمتر هم خواهدشد. دلایل نازایی ممکن است مربوط به هر یک از زوجین باشد که با انجام آزمایش‌های تشخیصی می‌توان علل احتمالی آن را پیدا کرد. ناباروری میتواند به دو دسته تقسیم شود.ناباروری اولیه که زمانی است،که زوجین بعد از داشتن  حداقل یک سال رابطه جنسی منظم، بدون جلوگیری باردار نشوند،که این نوع ناباروری میتواند از طریق علل مادرزادی و یا اکتسابی باشد، و ناباروری ثانویه که در مورد زوج هایی گفته میشود که حداقل یک بار در گذشته سابقه بارداری ( چه بارداری موفق و یا ناموق و سقط) داشته اند، و حالا برای بارداری بعدی دچار مشکل هستند..

علل ناباروری :

ناباروری در مردان و زنان علل متفاوتی میتواند داشته باشد. علت ناباروری ممکن است مادرزادی باشد و یا در طول زندگی فرد به وجود بیاید. اما شایعترین علت ناباروری،ناباروری غیر قابل توجیه

علل ناباروری در زنان

سن
یائسگی زود رس
اختلالات تخمک گذاری
شامل اختلالات هورمونی از جمله پرکاری و یا کم کاری غده تیروئید، نارسایی تخمدان، اختلال عملکرد هیپوتالاموس و غیره است.
اختلال در لوله های فالوپ
اندومتریوز
اختلالات رحم

ناباروری ناشناخته:

دسته‌ای از دلایل نامعلوم که در ناباروری زنان اثر می‌گذارد، معمولاً قابل شناسایی و تشخیص نیستند.
علل ناباروری مردان
واریکوسل
اختلال اسپرم
انزال برگشتی
اختلالات هورمونی
نقص لوله های  انتقال ااسپرم
سیستم ایمنی
مصرف داروهای خاص یا انجام عمل جراحی در گذشته
راههای درمان ناباروری
درمان ناباروری با توجه به علل ایجاد در زنان به روش‌های مختلفی انجام خواهد شد در مواردی که بعضی از بیمارهای مزمن مثل دیابت یا تیروئید منجر به اختلال ناباروری شده‌اند، پزشک اول سعی دردرمان بیماری دارد و همزمان روش‌های بهبود باروری را در پیش خواهد گرفت در زیر برخی از روش‌های متداول درمان ناباروری آمده است.

درمان دارویی:

این  روش درمانی اکثرا برای افرادی که دچار اختلال تخمک‌گذاری یا تنبلی تخمدان  میباشند، یا درموادی که مشکل ناباروری مشخص نیست استفاده میشود. دراین روش پزشک با تجویز داروهایی مانند کلومیفن‌سیترات، لتروزول یا گنادوتروپین، فرایند تخمک‌گذاری را تحریک می‌کند.

تلقیح داخل رحمی اسپرم یا IUI

زمانیکه پزشک دلیل ناباروری را اختلال در دهانۀ رحم یا رسیدن اسپرم به لوله‌های رحم یا اختلال ناشناخته تشخیص دهد، احتمالا روش تلقیح داخل رحمی اسپرم را برای بیمار تجویز میکند.
در این روش، روز تخمک‌گذاری پزشک پس از جمع کردن اسپرم‌ها از مرد و شست‌وشوی آنها، اسپرم‌ها را از طریق کاتتر پلاستیکی باریک و بلندی از راه دهانۀ رحم به داخل رحم انتقال میدهد. ممکن است پزشک برای افزایش شانس بارداری پیش از انجام عمل انتقال از درمان دارویی برای تحریک تخمک‌گذاری استفاده کند.

باروری داخل آزمایشگاهی یا IVF

ای وی اف ازجمله مؤثرترین روش ها دردرمان ناباروری میباشد. که در حال حاضر برای بارور شدن بسیاری از زوجین کاربرد دارد. در درمان ناباروری به این روش، ابتدا تحت عمل تخمک کشی(پانکچر) تخمک بالغ از تخمدان خانم خارج  میشود، و با اسپرم در محیط آزمایشگاهی تلقیح داده می‌شود، سپس تخمک بارور شده طی عمل انتقال جنین به درون رحم منتقل می‌گردد.
این فرایند حدود سه هفته به طول می‌انجامد؛ البته در بعضی از موارد این چرخه به چند مرحله تقسیم میشود و مدت زمان بیشتری طول خواهد کشید. آشنایی با مراحل روشIVF  می‌تواند باعث اشنایی کامل زوجین از مراحل انجام این روش بشود، و در نتیجه، اقدام برای این روش درمانی با اطمینان بیشتر انجام بشود

میکرو اینجکشن ICSI

هنگامی که تعداد اسپرم‌های سالم مرد کم باشد از این راه استفاده می‌شود.این روش میکرواینجکشن کاملاً شبیه IVFاست، با این فرق که اسپرم‌های سالم به شکل دقیق درون تخمک تزریق می‌شوند و لقاح انجام می گیرد، در این حالت شانس باروری تخمک به میزان زیادی افزایش پیدا خواهد کرد.
دراین روش مثلIVF  بعد از بارورشدن تخمک‌ها، آنها رابه رحم مادر منتقل می‌کنند. امروزه در روش IVF در ایران نیز برای لقاح از روش میکرواینجکشن استفاده می‌شود، تا دقت و شانس باروری افزایش پیدا کند.

.روش GIFTو ZIFT :

درعمل GIFT اسپرم‌ها با تخمک‌ها درداخل لوله رحم در مجاورت همدیگر قرار می‌گیرند و عمل بارور شدن تخمک در داخل لوله رحم اتفاق می‌افتد، در روش ZIFTتخمکها پیش از منتقل شدن به لوله های رحم بارور میشوندو سلول تخم یا گامت به لوله ها منتقل میشود. با به وجود آمدن روشهای جدید جنین شناسی این روشها منسوخ شده و فقط در موارد خاص مثلا بسته بودن دهانه رحم به دلایل مختلف که باعث شود ما نتوانیم انتقال جنین را از طریق دهانه رحم انتقال بدیم استفاده میشود.

اهدای تخمک

بیشترین علت استفاده از تخمک اهدایی، کیفیت ضعیف تخمک ها در اثر بالا رفتن سن می باشد. کیفیت تخمک ها بعد از سن ۳۵ سالگی شروع به  کاهش  میکندو به طور چشمگیری بعد از ۴۲ سالگی بسیارکاهش پیدا میکند.سایر موارد کاربرد تخمک در مواردی است که به دلایلی تخمک مناسبی وجود ندارد مثلا دارای جهش ژنیتیکی خاص که نمیخواهیم به فرزند منتقل شود.

رحم جایگزین:

روشی است که به عنوان راه حل  مناسبی برای کمک باروری در مواردی که علت ناباروری به علت اختلال رحمی میباشد یا اینکه بارداری برای مادر مضر میباشد ،است. برای انجام این کار باید فرد اجاره دهنده رحم حتماً متأهل باشد و در طول زندگی خود حداقل یک بارداری موفق را طی دو سال گذشته تجربه کرده باشد.

لاپاروسکوپی:

در صورتی که مشکل در آناتومی دستگاه تناسلی باشدپزشک با انجام عمل جراحی لاپاراسکوپی اقدام به بازسازی و رفع مشکل اندام‌های تناسلی می‌کند. بااین وجود ممکن است بعد از عمل لاپاراسکوپی و رفع مشکلات دستگاه تناسلی، پزشک تشخیص بدهد برای بارداری نیاز به روش آی وی اف است.

در این مقاله قصد داریم بیشتر به معرفی روش IVFبپردازیم:

کاربرد های ای وی اف :

ای وی اف در موارد زیر استفاده می شود:
انسداد یا اسیب دیدگی لوله های رحمی
تخلیه و خارج سازی لوله های فالوپ
ناباروری ناشی از علل مردانه
ناهنجاری ژنتیکی
اختلال در تخمک گذاری مانند یائسگی زودرس
ناتوانی اسپرم در واردشدن به بدن و یا عدم توانایی اسپرم درزنده ماندن درون موکوس دهانه رحم
اندومتریوز
ناباروری با علت نامشخص

چه ازمایش هایی قبل ای وی اف لازم است انجام بدهیم ؟

اولین آزمایشی که لازم است خانم انجام بدهد،آزمایش ذخیره تخمدان AMH می باشد،که دراوایل روزهای پریود انجام می‌ شود،تا سطح کیفیت تخمک های وی مشخص گردیده میزان نتیجه این عمل تا حدودی تعیین شود.
یکی دیگر از آزمایشات مهمی که پیش از آی وی اف  لازم است انجام بشود آزمایش اسپرم است. مرد باید این آزمایش را انجام بدهد تا تعداد و سرعت اسپرم های او مشخص گردد. از دیگر آزمایشهای که توسط زن و مرد باید انجام بشود ازمایش عفونی است، تا متقاضیان از نظرعدم مبتلا بودن به عفونت مطمئن شوند. ازمایش تعیین کیفیت حفره رحم که از طریق سونوهیستروگرافی انجام میشود تا پزشک بتواند از سلامت کامل رحم‌ مطلع شده و سپس اقدامات لازم را انجام دهد.

مراحل انجام ای وی اف:

مرحله اول تحریک تخمدان :

در مرحله اول آی‌ وی‌ اف، شخص داروهای باروری را دریافت کرده که این داروها باعث تحریک تخمدان‌ها خواهد شد. معمولاً این داروها به‌صورت تزریقی میباشند، که فرد باید بین یک تا ۴ تزریق در روز (به مدت ۷ تا ۱۰ روز) انجام بدهد. با استفاده از این داروها رشد  تخمک ها تحریک می‌شود.به طور کلی داروهای باروری جهت تحریک تخمدان به مدت دو هفته ادامه دارد که در طی این مدت لازم است چند  سونوگرافی برای بررسی وضعیت تخمدان ها و مشخص شدن سطح هورمون ها و ازمایش خون را انجام میدهد.دراین مرحله اگر سایز و تعداد تخمک ها به اندازه کافی رشد کرده باشد پزشک با تجویز تزریق امپول محرک بلوغ تخمک ها باعث آزاد شدن تخمکها از لایه داخلی فولیکولها و تکمیل مرحله آخر تقسیم تخمک میشود،ساعت تزریقی که پزشک به بیمار میگوید بسیار مهم است و تزریق زودتر یا دیرتر ازوقت این امپول میتواند باعث عدم بلوغ کافی یا آزاد شدن پیش از موعد  تخمک‌ها بشود.
بنابراین باید این تزریق را در زمانی انجام شود که اکثریت فولیکولها مشاهده شده به ابعاد ۱۸ تا ۲۰ میلی‌متر رسیده یا سطح استروژن بالای ۲۰۰۰ pg/ml باشد.
مرحله تخمک کشی (پانکچر تخمدان)
بعد از ۳۴ تا ۳۶ ساعت که ازتزریق  محرک تخمک کشی یا پانکچر (puncture) انجام می‌شود. برای این عمل، فرد  تحت بیهوشی موضعی قرار میگیرد. پزشک معمولاً بین ۸ تا ۱۵تخمک در بهترین حالت خارج می‌کند و به آزمایشگاه جنین ارسال میکند و در آنجا با اسپرم همسر لقاح داده می‌شود.
لازم به ذکر است که عمل  استخراج تخمک ازطریق ورود یک سوزن توخالی به واژن و رساندن آن به تخمک‌ها انجام می‌پذیرد .  ممکن است چند روز پس عمل تخمک کشی، فرد دچار لکه بینی و گرفتگی عضلات پایین شکم شود که این امر عادی بوده و بعد از چند روز از بین می‌رود.
تهیه اسپرم:
عملیات آماده‌سازی اسپرم‌ها و دریافت نمونه از مرد باید در زمان عمل تخمک‌گیری زن انجام شود. با تهیه نمونه مایع منی و شست‌وشوی آن در آزمایشگاه، اسپرم‌های طبیعی و مناسب جمع‌آوری می‌گردد و در صورت تمایل به استفاده از اسپرم‌های فریز باید آن را پس از رفع انجماد، به طریق مشابه برای لقاح آماده کرد. البته در مواردی برای بدست آوردن اسپرم نیاز به بیوپسی بیضه (نمونه‌برداری از بیضه) و استخراج اسپرم ازبیضه است.
بارور کردن تخمک ها:
در این  مرحله ازروش آی وی اف، در آزمایشگاه جنین، نمونه اسپرم و تخمک را برای لقاح  کنار هم قرار می‌دهند. این فرایند که بارور کردن تخمک یا تلقیح نام دارد، در ظروف آزمایشگاهی و با مخلوط کردن تخمک و اسپرم انجام می‌پذیرد؛ هرچند در برخی موارد، انتقال اسپرم به داخل تخمک مستقیماً توسط تکنسین آزمایشگاه صورت می‌پذیرد(میکرواینجکشن) .بعداز گذشتن چند مرحله تقسیم سلولی، جنین های تشکیل شده از نظر کیفیت و سلامت مورد بررسی قرار میگیرند. در زوج هایی که سابقه بیماریهای ژنتیکی دارند سلامت جنینهاتوسط ازمایش ژنتیکی پیش از لانه گزینی (PGD)طی ۳ یا ۴ روز بعد از لقاح ارزیابی شده ،در نهایت بهترین جنین برای انتقال به رحم مادر انتخاب میشود.

انتقال (ترانسفر) جنین:
در این مرحله کاتتر انتقال جنین که حامل جنین های باکیفیت می باشند را پزشک از دهانه دهانه رحم تا وسط حفره رحم عبور داده و با انجام این کار سونوگرافی شکم به طور همزمان برای مشاهده پیشرفت نوک کاتتر به محل مناسب استفاده می شود.  در بعضی موارد نگه داشتن نوک کاتتر در سطح دقیق پرتو سونوگرافی دشوار است، اما کنترل قرارگیری مناسب جنین ها بسیار مهم است. زمانی که نوک کاتتر حامل جنین ها به مکان مناسب در حفره رحم اندومتر رسید پزشک جنین ها را انتقال میدهد.  و بعد از آن کاتتر را خارج میکند.

مراقبت های بعد از ای وی اف:

معمولا بعد از انتقال جنین منعی برای بلند شدن وجود ندارد ولی معمولا  تا 2 ساعت بعد از انتقال جنین بهتر است به پشت دراز بکشید. همچنین توصیه می شود فعالیت بدنی در همان به حداقل برسد، فعالیت عادی از صبح روز بعد از انتقال جنین را میتوانید آغاز کنید. انجام فعالیت های ورزشی و سنگین ممنوع است.

شایعترین عوارض ای وی اف:

عوارض جانبی ناشی از داروهای تحریک تخمک گزاری یا داروهای بیهوشی مورد استفاده در مرحله تخمک کشی که تهوع  و استفراغ، گرگرفتگی ،سردرد،بزرگ شدن تخمدان ها، درد شکم  میباشد.
و همچنین یکسری عوارض بعد از عمل انتقال جنین ممکن است ایجاد بشوند مثل یبوست، نفخ، گرفتگی، حساسیت سینه ، لکه بینی که معمولا به علت داروهایی است که بعد انتقال داده میشود.
تست بارداری بعد از ای وی اف:
بهترین زمان انجام آزمایش بتا 16 روز بعد از کاشت جنین است. اگر زودتر ازمایش انجام بگیرد جواب ممکن است به علت داروهایی مثل HCG مثبت کاذب باشد.

اولین سونوگرافی بعد از عمل ای وی اف:

با مثبت شدن نتیجه آزمایش و عدم داشتن  مشکلاتی ازقبیل سابقه سقط مکرر، بارداری مولار یا خارج رحمی، لکه‌بینی و خونریزی شدید، درد غیرطبیعی و… اولین  سونوگرافی را در اخر  هفته ۷ یا اواسط هفته ۸ بارداری انجام میدهند. و از وضعیت ساک حاملگی، جنین و ضربان قلب مطلع  خواهند شد.

سخن پایانی:

در این مقاله  سعی کردیم تا اطلاعات مفید و کافی در مورد ای وی اف  یکی از روش های پر کاربرد در درمان  ناباروری  به شما عزیزان  بدهیم و امیدواریم توانسته باشیم بخشی از نگرانی ها و دغدغه های شما را برطرف سازیم.